Make your own free website on Tripod.com

MANJE POZNATA CRNA GORA: PRVI, JEDINI I - NAJ...

BOJANA TECE I UZVODNO

Crna Gora je u svojoj desetovjekovnoj istoriji, prvo kao Duklja, a potom kao Zeta, bila popri{te burnih doga|aja, od kojih su mnogi privla~ili i pa`nju svjetske javnosti. Iznjedrila je brojne li~nosti koje su na razne na~ine obilje`ile svoje vrijeme i pro~ule se daleko van Crne Gore. Neke njene osobenosti i prirodni fenomeni jedinstveni su na zemljinoj kugli. O tome su svjedo~anstva ostavljali putopisci, istori~ari, nau~nici, novinari, slu~ajni namjernici...Ipak, mnogo toga i danas je nepoznato {iroj javnosti, ~ak i velikom dijelu crnogorskih gra|ana.
Preuzimamo iz novogodi{enjeg broja Monitora dio tih atrakcija koje je sakupio novinar Veseljko Koprivica, a koje }e se uskoro pojaviti u njegovoj knjizi "Crna Gora: 1300 zanimljivosti"

 

Petar I Petrovi} Njego{ (1747 - 1830), crnogorski vladika, vladar i vojskovo|a, jedini je vladalac na svijetu koji je tri puta ranjavan u bitkama za odbranu svoje dr`ave. Petar I je prvo ranjen u bici protiv Turaka na Martini}ima 1796. godine, potom na Krusima, bore}i se tako|e protiv Turaka, i tre}i put, opet u borbi protiv Turaka, na Ljubotinju 1812. godine.
Crna Gora se kao Montenegro prvi put pominje u jednom dokumentu iz 1397. godine, a na crnogorskom jeziku u dokumentu od 26. jula 1458. godine.
Marko Martinovi} (Perast, 1663 - 1716) otvorio je u Perastu prvu privatnu i priznatu pomorsku {kolu u svijetu. Godine 1697. i 1698. na brodu Marka Martinovi}a plovilo je Jadranom 17 ruskih kne`eva.
Sikst V Peretije (13.12.1520 - 24.8.1590), jedan od naj~uvenijih papa Vatikana, porijeklom je od Svilanovi}a iz sela Kru{evice, u Boki Kotorskoj.
Jovan Rai~evi}, u Italiji poznat kao \ovani Tr{}anin, prvi je Crnogorac svjetski {ampion. Titulu svjetskog prvaka u rvanju Rai~evi} je osvojio 1909. godine pobjedom nad Francuzom Polom Ponsom, koji je do tada pet puta uzastopno osvajao titulu svjetskog {ampiona.
Kleant Teodorides (Jedrene, 1865 - Cetinje, 1895), prvi je seksolog na svijetu. Dr. Teodorides napisao je knjigu "Tajne bra~ne ljubavi", prvu takve vrste na svijetu. Teodorides je Grk, a u Cetinje je do{ao kao dijete.
Ivo Vizin (1806 - 1868), pomorski kapetan iz Pr~nja, prvi je crnogorski pomorac, a prvi i sa ju`noslovenskih prostora, koji je oplovio svijet - izme|u 1852. i 1859. godine.
Huan Vu~eti}, crnogorski iseljenik, izmislio je daktiloskopiju.. Postao je legenda u Argentini, gdje je `ivio.
Ante Gvozdenovi} (Vu~ji Do, kod Cetinja, 26. januara 1854 - ]ekli}i, 2. septembra 1935), general, jedan od prvih crnogorskih ljekara i predsjednik crnogorske Vlade u emigraciji,, jednom je u Monte Karlu na ruletu dobio ogroman novac, ali je zakasnio na voz za Var{avu, gdje je slu`bovao. Da bi na vrijeme stigao u vojnu jedinicu, naru~io je posebnu kompoziciju sa jednim vagonom. "Kartu" je platio novcem dobijenim u kazinu i na vrijeme stigao u Var{avu.
Andrija Maurovi} (1901 - 1981), ro|en u mjestu Muo kod Kotora, jedan je od najve}ih svjetskih majtora stripa.
Prvi vodovod u Crnoj Gori izgra|en je na Cetinju 1891. godine.
Najve}i hrast u Crnoj Gori nalazi se u naselju Pelev Brijeg, kod Podgorice. Star je oko pet stotina godina.
Orden Svetog Petra je najskuplje crnogorsko odlikovanje, prakti~no nema cijene.
Prva crnogorska banka osnovana je 1906. godine na Cetinju.
Prvi crnogorski Zakon o igrama na sre}u done{en je 29. juna 1909. godine.
Prva elektri~na centrala u Crnoj Gori proradila je na Cetinju 16. avgusta 1910. godine.
Prvi Crnogorci oti{li su na {kolovanje u inostranstvo 1758. godine i to u Rusiju.
Prva seoska knji`nica u Crnoj Gori osnovana je u Bajicama 1893. godine.
"Gorski vijenac" je prvi put igran kao pozori{na predstava 1863. godine. Tada je Marin Stijepi}, glumac i reditelj iz Kotora, izveo djelove "Gorskog vijenca".
Prvi crnogorski igrani film zvao se "La`ni car". Snimljen je 1955. godine u proizvodnji "Lov}en filma". To je istovremeno bio i prvi istorijski film snimljen u biv{oj Jugoslaviji.
Krsto Ivanovi} (Budva, 1628 - Venecija, 1685), doktor gra|anskog i crkvenog prava u Padovi, jedini je stranac sahranjen u crkvi Sv. Mojsija u Veneciji.
Prvi Kinez ro|en je u Crnoj Gori po~etkom juna 2001. godine, u Baru.
Najljep{a i najstarija sa~uvana staklena ~a{a sa podru~ja Evrope - diatret - iz IV vijeka prije nove ere, prona|ena je kod Pljevalja. Visoka je 14.2 cm, a {iroka 12.9 cm.
Crna Gora je prva na Balkanu sklopila Konkordat sa Vatikanom. Knjaz Nikola Petrovi} potpisao je sa papom Lavom XIII Konkordat 7. oktobra 1896. godine. Od tada su katolici u Crnoj Gori mogli da slu`e slu`bu Bo`iju na njima razumljivom staroslovenskom jeziku.
Katedrala Svetog Tripuna u Kotoru jedna je od najstarijih crkava u Evropi. Podignuta je 1166. godine. Od ~uvene pariske crkve Notr Dam starija je 69 godina, a od Bazilike Sv. Petra u Rimu 460 godina.
Minaret D`amije Husein-pa{e Boljani}a u Pljevljima dosti`e visinu od 42 metra i najvi{i je na Balkanu. U njoj se ~uva jedan od najljep{ih primjeraka Kurana u svijetu.
Ostro{ka pe}ina je jedina pe}ina na svijetu koja je u istoriji religije  postala sjedi{te jedne mitropolije. Oko 1665. godine u Ostro{koj pe}ini je Sveti Vasilije Ostro{ki primao vjernike dok nije podignut Manastir Ostrog.
Crkva Sv. Ilije na Carinama, ispod Komova, sagra|ena je na najve}oj nadmorskoj visini na kojoj je do sada podignut neki hram u Evropi. Crkva se nalazi na 1800 metara nadmorske visine.
Maska Mahmut pa{e Bu{atlije, prva gipsana maska na Balkanu, ~uva se u Dr`avnom muzeju na Cetinju.
Prvu prigodnu po{tansku marku u Evropi izdala je Crna Gora 24. jula 1893. godine.
Crna Gora je prva evropska zemlja koja je uvela automobilski po{tanski saobra}aj. Od 5. jula 1903. godine po{tanske po{iljke je umjesto dili`anse po~eo da prevozi automobil. To je istovremeno bio i prvi automobil u Crnoj Gori.
Limljani, selo u Crmnici, nedaleko od Podgorice, imalo je u vrijeme knjaza Nikole ~etiri `eljezni~ke stanice. Limljani su u{li u Ginisovu knjigu rekorda kao selo sa najvi{e `eljezni~kih stanica na svijetu.
Najkra}a ulica u Crnoj Gori, a vjerovatno i na svijetu, nalazi se u Podgorici i nosi ime nekada{nje najmanje prijestonice u Evropi - Cetinja. Duga je tridesetak metara i u njoj se nalazi samo jedna adresa.
Bojana je jedina rijeka na svijetu koja te~e i uzvodno. U ki{nim periodima nabujali Drim joj pregradi tok i njena voda se vra}a uzvodno i uliva u Skadarsko jezero.
Crna Gora ima vegetacijskih jedinica koliko sav ostali prostor Evrope. Na prostoru Crne Gore `ive 2.833 biljne vrste i podvrste. Me|u njima i 22 biljke kojih nema nigdje na svijetu osim u Crnoj Gori.
Najstarije stablo u Evropi raste pored puta koji vodi od Bara prema Ulcinju - maslina stara preko dvije hiljade godina.
Biogradska gora je, pored Peru}ice u Bosni, jedina pra{uma u Evropi.
Kasoronj (Trupa Longicurpa) je biljka koja jedino na svijetu raste u Skadarskom jezeru.
U Skadarskom jezeru `ive ukljeva i krap - dvije vrste ribe kojih nema nigdje drugo na svijetu.
Najbogatija evropska rijeka lipljenom je Lju~a kod Gusinja.
Pe}ina u \inovi}a klisuri kod Bijelog Polja jedna je od najljep{ih na svijetu. Speleolozi su u njoj do sada otkrili 11.750 metara podzemnih hodnika. Pe}ina ima nekoliko prostranih dvorana visokih i po 50 metara. Posebna su joj atrakcija 45 jezera.
Jezero na Visitoru, kod Plava, ima najneobi~nije ostrvo na svijetu - plove}e ostrvo. Nastalo je od splava na koji su ~obani sklanjali stoku. Stoka ga je |ubrila, stvarao se humus iz kojeg je izrasla trava i spleli se `ile i korijenje, pa se splav pretvorio u malo ostrvo koje plovi na nadmorskoj visini od 1820 metara.
Gurdi}, pored Kotora, je jedna od najneobi~nijih rijeka na svijetu, jer je rijeka bez - korita. U vrijeme ki{nih dana, rijeka, duga osamdesetak metara, proklju~a iz pe}inskog grotla i morsku vodu, koja tu zalazi kao zaliv, vra}a u more. Kad zasu{i, Gurdi} se gubi u lov}enskim ponorima, a njegovo mjesto ispuni morska voda.
Nik{i}ko polje ima 300 vrela, 30 tokova i 886 ponora. Takva vrela, zvana potajnice, prava su prirodna rjetkost.
Nevidio, kanjon Komarnice, smatra se najnaprohodnijim kanjonom na svijetu. U kanjon Nevidio prvi put je stupila ljudska noga tek 1965. godine. Tada ga je osvojila grupa planinara iz Nik{i}a.
Kanjon rijeke Grlje kod Gusinja jedan je od najinteresantnijih kanjona na svijetu. Sa obje strane rijeke uzdi`u se glatke litice, visoke dvadesetak metara, a jedna od druge udaljene su - dva koraka.
Crna Gora je imala "kineski zid" koji je bio dug oko 500 kilometara, {irok dva i visok preko tri metra. Vodio je od Bijele gore, preko Cuca, ^evskih planina, Ostroga, Bjelopavli}ke ravnice i Mora~e do Ku~kog Koma. Niko nije utvrdio kada je podignut i ~emu je slu`io.
Tara je najve}i rezervoar pitke vode u Evropi i najdu`a crnogorska rijeka. Tok joj je dug 150 kilometara.
U blizini pivskog sela Stabno jedini u Evropi, a mo`da i u svijetu, nalaze se ostaci mljekovoda. Mljekovodi su slu`ili za transport mlijeka koje je, do pojave kre~a, kori{}eno u gra|evinarstvu, zajedno sa medom, jajima i kamenim prahom.
Prva ku}a od armiranog betona podignuta u Crnoj Gori sagra|ena je na Cetinju 1910. godine. Bilo je to jedva sedam godina nakon izgradnje znamenite ku}e Ogista Perea u Ulici Franklen u Parizu, ~ime se ozna~ava po~etak epohalnog ra|anja armiranog betona.
Jedina mozai~ka figura na svijetu posve}ena bo`anstvu sna Hipnosu nalazi se u Risnu.
U cetinjskom muzeju Dvor kralja Nikole nalaze se dvije zastave D`emaludin pa{e jedinstvene na svijetu - nema ih ~ak ni u turskim muzejima.
Jedan od svega nekoliko u svijetu sa~uvanih primjeraka brodskih ventilatora na ru~ni pogon nalazi se me|u eksponatima muzeja u Perastu.
Sveti Stefan, jedinstveni grad-hotel na svijetu, kao svjetska atrakcija na{ao se i u Riplijevoj knjizi "Vjerovali ili ne". Njujor{ki "Lajf" ga je 1969. godine uvrstio me|u deset najboljih svjetskih hotela. Sveti Stefan je jedino ostrvo na svijetu koje je uskom prevlakom povezano sa kopnom.
@abljak je grad koji se nalazi na najvi{oj nadmorskoj visini na Balkanu - na 1485 metara.
 
 
 
 
 
Prva iseljavanja Crnogoraca registrovana su 1478. godine, i to u Zadar, Senjsko primorje. @umberak, Pakrac, Drni{, Benkovac....Od 1614. svake godine po oko dvije hiljade Crnogoraca odlazilo je na rad u tada{nje Mletke.
Prema evidenciji iz paso{kih knjiga, u periodu od 1879. do 1905. godine u Evropu, Ameriku i Afriku iselilo se oko 72.000 Crnogoraca i crnogorskih Muslimana.
Me|unarodni forumi dali su saglasnost 1817. godine da se iz Crne Gore iseli 20.000 crnogorskih porodica zbog te{kih ekonomskih neprilika u dr`avi.
Crogorci su se stotinu godina, a najmasovnije po~etkom XX vijeka, kada je u Crnoj Gori `ivjelo oko 240.000 stanovnika, raseljavali po cijelom svijetu zbog siroma{tva i gladi.
Samo u periodu 1879 - 1892. godine iz Crne Gore u Srbiju odselilo je 3.607 porodica sa 20.051 ~lanom.
"Slobodna misao" iz Nik{i}a bilje`i da je 1907. godine u Americi `ivjelo oko 17.000 Crnogoraca. Izme|u dva svjetska rata oko 25.000 Crnogoraca zara|ivalo je hljeb u Americi.
Oko 100.000 stanovnika iselilo se iz Crne Gore u periodu izme|u 1948. i 1971. godine.
 
 
Najve}a stopa sklopljenih brakova zabilje`ena je 1953. godine (9.2 promila), kada su mati~ari proglasili 3.867 brakova, a najni`a 1988 (5.6 promila) kada su sklopljena 4.022 braka.
Stopa rastavljenih brakova bila je najni`a 1979. godine (0.3 promila), kada je rastavljeno 205 brakova, a najve}a 1997. i 1998. godine - po 0.9 promila. Tada je rastavljeno 289, odnosno 380 brakova. Pro{logodi{nja stopa razvoda iznosila je 0.5 promila (2001. godina).
 
Broj stanovnika u Crnoj Gori pove}ao se od 1950. do 2000. godine sa 397.001 (189.019 mu{karaca i 207.982 `ene) na 658.280 (327.427 mu{karaca i 330.860 `ena) {to predstavlja ukupno pove}anje stanovni{yva za 65,81 odsto (73,22 mu{karaca i 59,08 `ena)
U istom periodu (1950 - 2000) do{lo je do zna~ajnog smanjenja `ivoro|ene djece - od 11.904 u 1950. godini na 9.188 u 2000, ili po stopi od 30 promila u 1950. na 13.9 promila u 2000. godini.
Prosje~na starost umrlih stanovnika je 67,44 (mu{karaca 64,43 i `ena 70, 74) godine. Najvi{e ih je umrlo u starosti od 65. do 74. godine, 1.562 (28,96odsto).
Broj umrle odoj~adi od 1950. do 2000. godine smanjio se, posmatrano u apsolutnom iznosu, 12-13 puta.