Državno-pravni status Crne Gore u svjetlu SWOT analize:

Ko nije spreman da samostalno snosi posljedice vlastitih odluka, taj nije zreo za odlučivanje

Početak ovog milenijuma je, sa aspekta državno-pravnog statusa, za Crnu Goru veoma sličan početku upravo minulog milenijuma. Sjetimo se, mada to nije bila baš isticana stranica istorije u našim školskim udžbenicima, niti praznik u brojnim našim i, naročito nabijeđeno našim, državnim svetkovinama, da je rana Crna Gora (pod imenom Duklja, kasnije Zeta, odnosno Gornja Zeta - Crna Gora) upornom borbom uspjela da se konačno, sjajnom tuđemilskom pobjedom kod Bara, daleke 1042. godine oslobodi vizantijskog tutorstva i postane posve slobodna (nezavisna) država. Od tada traje njena nezavisnost, odnosno borba neprestana za očuvanje, ili obnovu nezavisnosti.
Istorija koja se, još od starih Latina, smatra učiteljicom života, kao i uočljivi trendovi koji karakterišu novi svjetski poredak, daju nam dovoljno empirijskog i prognostičkog materijala da testiramo validnost aktuelne makro odluke: obnova nezavisnosti, ili zajednička država sa Srbijom? To ćemo postići primjenom metodologije SWOT analize, mjereći prednosti (Strengths), slabosti (Weaknesses), mogućnosti (Opportunities) i opasnosti (Threats) svake ponuđene alternative.

A. OBNOVA NEZAVISNOSTI

Prednosti:

1. suvereno donošenje društvenih i makro-ekonomskih odluka; 2. samostalan izbor razvojne strategije; 3. autonomno kreiranje društvenog i privrednog sistema na bazi vlastitih interesa; 4. samostalno vođenje ekonomske politike u skladu sa svojim interesima; 5. direktno uključivanje u međunarodne institucije i organizacije; 6. direktno uspostavljanje odnosa sa stranim državama; 7. suvereno regulisanje unutrašnjih odnosa, uz uvažavnje međunarodnog prava; 8. direktan i slobodan pristup međunarodnim finansijskim institucijama; 9. debalansiranje od problema Kosova, kao unutrašnjeg problema; 10. debalansiranje od problema složenih međunacionalnih odnosa u Srbiji; 11. debalansiranje od problema usaglašavanja teško usaglasivih odluka i interesa sa Srbijom.      

Slabosti:

1. preuzimanje potpune odgovornosti za svoj međunarodni položaj; 2. preuzimanje potpune odgovornosti za vlastiti razvoj; 3. nemogućnost socijalizacije (prenosa na širu zajednicu) vlastitih državnih promašaja; 4. samostalno snošenje svih troškova ukupne državne infrastrukture; 5. usko unutrašnje tržište; 6. nemogućnost dobijanja dotacije iz okvira zajedničke države.

Mogućnosti:

1. izbor optimalne razvojne strategije radi maksimiziranja crnogorskih interesa; 2. stvaranje privrednog sistema koji će maksimalno biti kompatibilan sa sistemom u Evropskoj uniji, te koji će biti maksimalno otvoren prema inostranom tržištu; 3. Forsiranje inostranog turizma visokog kvaliteta, ekološke privrede i izvoza poljoprivrednih proizvoda prvenstveno kroz turizam; 4. valorizovanje povoljnog saobraćajnog položaja i tranzitne pozicije; 5. razvoj stimulativnih oblika privrednog poslovanja (off shore biznis, registar brodova, međunarodno finansijsko tržište i sl.); 6. obezbjeđenje "poreskog raja" za strane kompanije, bilo da se bave off shore ili on shore biznisom; 7. uključivanje u sistem regionalne i kolektivne bezbjednosti, i, na tom osnovu, maksimalna demilitarizacija društva; 8. racionalizacija spoljno-političkog predstavljanja i infrastrukture shodno skromnim potebama male i u svijet integrisane zamlje.            

Opasnosti:

1. diskriminacija crnogorske manjine u Srbiji, u znak protesta zbog "gubljenja" Crne Gore; 2. zloupotreba Vojske Jugoslavije za stvaranje incindentnih situacija i mobilisanje protivnika nezavisnosti Crne Gore, pod izgovorom zaštite projugoslovenske i prosrpske populacije, koja preferira jednu državu sa Srbijom; 3. podsticanje pobuna u Crnoj Gori od strane zvanične Srbije, pod, još uvijek, imenom Jugoslavije; 4. ekonomska blokada Crne Gore od strane Srbije; 5. Uvođenje viznog režima prema Crnoj Gori i otežavanje komunikacija sa rodbinom i prijateljima u Srbiji; 6. podsticanje vjerske i crkvene netrpeljivosti političkom zloupotrebom Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori, koja sada drži pretežan dio crnogorskih sakralnih objekata, tretirajući ih kao srpsko duhovno i nacionalno blago.       

Prethodni inventar prednosti i mogućnosti, koji nije definitivan, čini se veoma atraktivnim i vrijednim pažnje. One naročito dobijaju na realnosti u savremenim uslovima globalizacije i demokratizacije međunarodnih polotičkih i ekonomskih odnosa. Slabosti i opasnosti sigurno postoje, ali su, bar što se slabosti tiče, neuvjerljive i normalne za svaku samostalnu odluku. Ko nije spreman da samostalno snosi konsekvence vlastitih odluka, taj i nije zreo za odlučivanje. Pada u oči i sužavanje unutrašnjeg tržišta, kao jedana od deklarisanih slabosti. Ona bi imala i veliku specifičnu težinu kada bi je posmatrali sa aspekata međunarodnog protekcionizma i socijalnih i ekonomskih kriterija koji su važili krajem XIX vijeka. Veličina unutrašnjeg tržišta je bila veoma biten kriterij za konstitusanje država. Međutim, početkom XXI vijeka, vijeka snažne liberalizacije međunarodne trgovine, a naročito za male zamlje koje ne mogu ugroziti nivo konkurentnosti ni pojedinih regionalnih tržišta, a kamoli svjetskog tržišta, unutrašnje tržište ima samo simboličan značaj. Usko nacionalno tržište za male zemlje otvorenog privrednog sistema nije više nikakav nedostatak. U njihovom prometu apsolutno dominira međunarodno tržište, kojemu su one veoma sklone i lako prilagodljive, ako imaju odgovarajuću razvojnu strategiju i društveni i privredni sistem. Male evropske zamlje danas spadaju, po pravilu, među najbogatije evropske zemlje, uprkos uskosti nacionalnog tržišta. Što se deklarisanih opasnosti tiče, one mogu egzistirati jedino u uslovima da se u Srbiji ne poštuju norme savremenog međunarodnog prava i da međunarodna zajednica nema mehanizme za ex ante kontrolu eventualne eskalacije nasilja između Srbije i okruženja, kao što je to bilo za vrijeme ratova u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i na Kosovu, u što je teško vjerovati nakon nedavnih demokratskih promjena u Beogradu, iako je odnos novih političkih elita u Srbiji prema crnogorskom državnom i nacionalnom pitanju ostao suštinski isti (možda, čak, i sa većim stepenom ignorantstva). Na realnost deklarisanih opasnosti katalizatorski bi moglo djelovati eventualno odlučivanje u Crnoj Gori bez prethodnog tolerantnog dijaloga, ili bez njegovog strpljivog i dobronamjernog forsiranja, u slučaju ignorantskog odnosa druge strane. U svakom slučaju, nužno je odluku donijeti po validnoj, međunarodno prihvatljivoj, demokratskoj proceduri i uz puno poštovanje crnogorske ustavnosti i zakonitosti, čime bi se rizik od opasnosti sveo na minimum.      

B. ZAJEDNIČKA DRŽAVA SA SRBIJOM

Prednosti:

1. znatno šire unutrašnje tržište, čiji je Crna Gora integralni dio; 2. niži troškovi državne infrasrukture, s obzirom na integraciju zajedničkih funkcija, pod pretpotstavkom njene klasične organizacije; 3. mogućnost socijalizacije (prenosa na širu zajednicu) vlastitih ekonomskih i drugih promašaja, u mjeri svoje nadležnosti.            

Slabosti:

1. odsustvo nadležnosti za svoj međunarodni položaj; 2. prenos pretežnog dijela nadležnosti za vlastiti razvoj na saveznu državu; 3. nemogućnost direktnog pristupa međunarodnim finansijskim i drugim organizacijama ; 4. nemogućnost izbora razvojne strategije u isključivom ili pretežnom interesu Crne Gore; 5. nemogućnost kreiranja privrednog sistema koji će maksimalno uvažavati interese Crne Gore, a zanemariti divergentne inrerese Srbije. 6. snošenje posljedica problema Kosova, kao unutrašnjeg problema; 7. uključivanje u probleme složenih međunacionalnih odnosa u Srbiji; 8. stalno suočavanje sa problemima usaglašavanja teško usaglasivih odluka i interesa sa Srbijom. 9. suočavanje sa problemom regulisanja odnosa sa bivšim republikama, uključuijući i ratne reparacije; 10. rješavanje problema odnosa sa Haškim tribunalom, uključujući i izručenje ratnih zločinaca, kao najteže pitanje, i snošenje posljedica; 11. zapostavljanje ekonomskih problema, pred stalno aktuelnim uređenjem internih odnosa, po mjeri željene a nedostižne ravnopravnosti i regulisanjem odnosa sa okruženjem zbog ratne prošlosti; 12. zadržavanje već previsokog stepena militarizacije društva, uključujući i turističke zone.       

Mogućnosti:

1. Oslanjanje na probitačnost zajedničke razvojne strategije i njoj usklađenih i podređenih crnogorskih interesa; 2. stvaranje privrednog sistema koji će artikulisati zajedničku razvojnu strategiju, a na uštrb posebnih interesa Crne Gore; 3. forsiranje masovnog domaćeg turizma i isto takvog inostranog, te prodaje i izvoza srpskih i crnogorskih poljoprivrednih proizvoda kroz turizam; 4. valorizovanje svog povoljnog saobraćajnog položaja u interesu zajedničkog razvoja, bez preferiranja posebnih crnogorskih interesa; 5. ograničavanje razvoja stimulativnih oblika privrednog poslovanja (off shore biznis, registar brodova, međunarodno finansijsko tržište i sl.), kao inkopatibilnih zajedničkoj razvojnoj strategiji.      

Opasnosti:

1. ekonomska stagnacija pod pritiskom brojnih neriješenih i teško riješivih političkih problema; 2. marginalizovanje crnogorske državnosti, pod izgovorom borbe protiv separatizma, što će prirodno generirati spontani i organizovani otpor; 3. nastavak ignorisanja crnogorske nacije, kulture i crkve, što će voditi ukidanju nekih institucija, a time i stvaranju latentnih podsticaja za buduće sporove, otpore, pa i pobune; 4. održavanje i pojačavanje nestabilnosti zajedničke države, koju bi činili entiteti divergentnih interesa (Srbija, Kosovo i Crna Gora); 5. zajednička država bi bila generator regionalne nestabilnosti, kao što je to permanentno i bila još od njenog formiranja (faktičkog 1989, a normativnog, iako manjkavog, 1992. godine).           

Prethodna analiza pokazuje značajnu prevagu slabosti i opasnosti, nad prednostima i mogućnostima, gdje su deklarisane prednosti male i pod evidentnim upitnikom. Ona indicira realnu mogućnost repeticje nepovoljnog društvenog i privrednog stanja, kakvo je evidentirala istorija u periodu 1918-1941. i najnovijem periodu 1989-2000. godine. Eksperiment nije uspio za 34 godine permanentne probe, pa je nerealno očekivati da će uspjeti njegovim trećim, a ako uključimo i SFRJ (gdje je Crna Gora imala relativnu unutrašnju državnu autonomiju) četvrtim ponavljanjem. Istorijska, nacionalna i ljudska odgovornost je na svim državnim organima, parlamentarnim partijama, svoj državnoj i društvenoj infrastrukturi, duhovnim organizacijama, slobodnim intelektualcima i nezavisnim institucijama da osiguraju korektan i slobodan dijalog strogo izbjegavajući falsifikate, difamiranja, diskvalifikacije, euforiju, prijetnje i, konačno, da obezbijede slobodono izjašnjavanje u skladu sa Ustavom i zakonom, i bespogovorno prihvate rezultate takvog izjašnjavanja, kao vrhovnu volju naroda, ma kakva ona bila.           

OSPORAVANJE CRNOGORSKE DRžAVNOSTI JE UVIJEK BILO VOĐENO IZVANA, BEZ OBZIRA NA VELIKI BROJ DOMAĆIH PRISTALICA


Stalna borba za sticanje, očuvanje ili obnovu crnogorske državnosti - od vizantijskog vremena do danas - pokazuje sljedeće: - da je crnogorska nezavisna država rezultat unutrašnjeg poriva, sve od prvog uspješnog independentiste, dukljanskog kneza, slavnog tuđemilskog pobjednika Vojislava, pa do danas; - da je osporavanje crnogorske državnosti uvijek bilo eksterno determimisano i vođeno, bez obzira na povremeno nezanemarljiv broj unutrašnjih pristalica, i njihovo guranje na površinu, radi kamuflaže eksternog menadžmenta ruiniranja crnogorske nezavisnosti i slobode (po starom sistemu "zavadi pa vladaj"); - da su dugi periodi državne nezavisnosti (pa i autonomije u okviru prosvijećenog sizerenstva) bili ujedno i periodi ekonomskog prosperiteta: zavidan ekonomski razvoj Duklje, ekspanzija trgovine i zanatstva za vrijeme Balšića i Crnojevića, evidentan ekonomski napredak za vrijeme Petrovića i jasna razvojna strategija krajem potonjeg kraljevstva, koja je, uglavnom, aktuelna i danas, evidentan ekonomski prosperitet za 45 godina državne autonomije u bivšoj SFRJ, koji se mjerio nacionalnim dohodkom per capita od oko 2.500 US $. Takođe i kulturnog razvoja: sazdanje gradova i crkava u Duklji, spomenici prve pismenosti i umjetnosti, Miroslavljevo jevanđelje i sakralna arhitektura u uslovima zetske autonomije za vrijeme srpskog sizerenstva, jezerske skriptorije, slikarstvo, vajarstvo i arhitektura Balšića, Crnojevića štamparija kao markantno kulturno obilježje epohe Crnojevića, sazdanje primorskih gradova u venecijanskom stilu, za vrijema njihove zavidne autonomije kod Venecije, kao prosvijećenog sizerena, crnogorska književna klasika za vrijeme Petrovića, osnivanje Akademije i Univerziteta za vrijeme državne autonomije u SFRJ; - da su periodi gubitka državne nezavisnosti (djelimično ili u cjelini) bili periodi ekonomske stagnacije i regresa (razarajući odbrambeni ratovi protiv Stefana Nemanje, ekonomska bijeda u doba amputiranja najpropulzivnih djelova Crne Gore od strane Turske, Venecije, Austrije i driguh, stagnacija i regres u vrijeme velikosrpske kraljevine Jugoslavije, ubrzani regres i ekonomski pad za oko tri puta u vrijeme SR Jugoslavije), te kulturne učmalosti, plagijatstva i svojatanja crnogorskog kulturnog nasljeđa; - da je potonji period crnogorske zavisnosti od osvajačke politike Beograda, doveo i Crnu Goru na međunarodni stub srama i sankcija, za čiju će sanaciju trebati relativno dugo vremena i mnogo napora i dokazivanja.       

Piše: dr Rade RATKOVIĆ